مطالعهی تطبیقی ترکیببندی در نقاشیهای دیوار صفوی اصفهان و نقاشی قهوهخانهای تهران با تکیه بر تحلیل بوردیوییِ نحوِ دیداریِ مبتنی بر شبکه و سازماندهیِ ریتمیک
کلمات کلیدی:
هابیتوسِ ترکیببندی, دیوارنگاریِ صفویِ اصفهان, نقاشی قهوهخانهایِ تهران, نحوِ دیداریِ مبتنی بر شبکه, ریتمِ بصریچکیده
پژوهش حاضر با تکیه بر مفاهیم هابیتوس و میدان در اندیشهی بوردیو، در پی آن بود که امکانِ شناسایی و تبیین الگوهای انتقالپذیرِ ترکیببندی، مبتنی بر نحوِ شبکهای و سازماندهیِ ریتمیک، را میان دیوارنگاریهای صفوی اصفهان و نقاشی قهوهخانهای تهران بررسی کند. این پژوهش با رویکردی کیفی، تطبیقی و ساختارمحور انجام شد و بر پایهی یک استراتژی سهمرحلهای شامل گردآوری پایگاه دادهی تصویری، کدگذاری ساختاری توسط پانل خبرگان و تحلیل تطبیقی میانموردی سامان یافت. جامعهی پژوهش شامل دیوارنگارههای صفوی کاخهای چهلستون، عالیقاپو و هشتبهشت و نیز نمونههایی از نقاشیهای قهوهخانهای تهران بود که از طریق اسناد آرشیوی، مستندات تصویری و پیمایش میدانی انتخاب شدند. شش خبره در حوزههای تاریخ هنر، مرمت، فرهنگ بصری و هنرهای اجرایی، با استفاده از روبریک کدگذاری واحد، مؤلفههایی نظیر انتظام محوری، شبکهبندی، رجیستربندی، خوشهبندی پیکرهها و سازماندهی ریتمیک را تحلیل کردند. دادهها از طریق ماتریس تطبیقی میانپیکرهای و با لحاظ محدودیتهای فنی مستندسازی همچون برش قاب، فشردگی دیجیتال و تغییرات تونال تحلیل شد. یافتهها نشان داد که در هر دو میدان هنری، بستههای عملگری مشترکی شامل تثبیت محوری، قطعهبندی مدولار، رجیستربندی ساختاری، لنگرگذاری مرکزی و مدیریت تراکم بصری از طریق تناوب توده و خلأ تکرار میشوند. با این حال، کارکرد این عملگرها در نسبت با رژیم تماشا تغییر مییابد؛ بهگونهای که در دیوارنگاری صفوی، شبکههای معمارانه و نوارهای فضایی در خدمت هدایت کلان نگاه و تثبیت اقتدار بصری قرار دارند، در حالی که در نقاشی قهوهخانهای، قطرهای جهتمند، ناحیهبندیهای اپیزودیک و تراکم اجرایی، خطاب جمعی و روایتپردازی شفاهی را سامان میدهند. نتایج همچنین مؤید آن بود که تداوم ساختارهای ترکیببندی نه ناشی از تقلید مستقیم سبکی، بلکه حاصل انتقالپذیری هابیتوسهای عملی و بازکدگذاری آنها در میدانهای متفاوت تولید و تماشا است. برآیند پژوهش از وجود نوعی تداوم ساختاریِ کنترلشده میان سنت دیوارنگاری صفوی و نقاشی قهوهخانهای حمایت میکند که در آن، عملگرهای ترکیببندی از طریق بازکدگذاری متناسب با اقتضائات میدان، کارکردهای تازهای مییابند. بنابراین، شبکه و ریتم در هنر ایرانی را میتوان نه بهعنوان ویژگیهایی صرفاً سبکی، بلکه بهمثابه گرایشهای ساختاری و بدنمند فهم کرد که در بسترهای تاریخی متفاوت، صورتهای متنوعی از سازماندهی دیداری را پدید میآورند.
دانلودها
مراجع
1. Babaie S. Isfahan and Its Palaces: Statecraft, Shi‘ism and the Architecture of Conviviality in Early Modern Iran: Edinburgh University Press; 2008.
2. Canby SR. Shah ʿAbbas: The Remaking of Iran: British Museum Press; 2009.
3. Grigor T. Building Iran: Modernism, Architecture, and National Heritage under the Pahlavi Monarchs: Periscope Publishing; 2009.
4. Rizvi K. The Safavid Dynastic Shrine: Architecture, Religion and Power in Early Modern Iran: I.B. Tauris; 2011.
5. Diba LS. Qajar Royal Paintings and Coffeehouse Imagery. In: Diba LS, Ekhtiar M, editors. Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785–1925: Brooklyn Museum; 2013.
6. Grigor T. Contemporary Iranian Art: From the Street to the Studio: Reaktion Books; 2014.
7. Karimi P. Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era: Routledge; 2013.
8. Rahimi B. Performing Iran: Visual Culture and Representation in Early Modern and Modern Iran: Brill; 2021.
9. Taherian A, Fahimifar AA, Hasanvand MK. Reading Coffeehouse Painting and Wall Paintings of the Isfahan School Based on the Concept of Conversation in Gadamer’s Modern Hermeneutics. Negareh. 2023(65):151-67.
10. Taherian A, Fahimifar AA. Reading the Two Poles of Metaphor and Metonymy in Coffeehouse Paintings, Isfahan School Miniatures, and Saqqakhaneh Painting Based on Roman Jakobson’s Semiotics. Negareh Scientific Quarterly. 2024;20(73):185-201.
11. Ghiyasian MR, Afshari M. A Study of the Reflection of Types of Performances in Safavid-Era Painting. Scientific Biannual Journal of Theoretical Foundations of Visual Arts. 2020(9):4-23.
12. Bourdieu P. Outline of a Theory of Practice: Cambridge University Press; 1977.
13. Bourdieu P. The Field of Cultural Production: Essays on Art and Literature: Columbia University Press; 1993.
14. Grabar O. The Mediation of Ornament: Princeton University Press; 1992.
15. Roxburgh DJ. The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection: Yale University Press; 2005.
16. Necipoğlu G. The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture: Getty Center for the History of Art and the Humanities; 1995.
17. Krauss R. Grids. October. 1979;9:50-64.
18. Blair SS, Bloom JM. The Art and Architecture of Islam 1250–1800: Yale University Press; 1995.
19. Sheikhi A. Formal and Content Analysis of the Wall Paintings of Ganjali Khan Bathhouse in Kerman and Mehdi Qoli Beyg Bathhouse in Mashhad. Graphic Painting Research. 2020;3(5):141-63.
20. Emami F. The City and the Making of Modern Iran: State, Society, and Urban Experience in Early Modern Isfahan: University of Pennsylvania Press; 2017.
21. Ghaffari Pour Jahromi N. The Geometry of Vision: A Comparative Study of Persian Architecture and Miniature Painting as a Unified System: Universitat Politècnica de Catalunya; 2025.
22. Vardanjani AR. Objects in Motion: Global Interactions and Cross-Cultural Exchange from Safavid to Twentieth-Century Iran: Texas Tech University; 2021.
23. Bourdieu P. The Logic of Practice: Stanford University Press; 1990.
24. Mehrabadi M. Cultural Synthesis in Iranian Graphic Design: A Fusion of Tradition and Modernity: Louisiana State University; 2025.
25. Marzolph U. Persian Popular Literature in the Qajar Period. Asian Folklore Studies. 2001:215-36.
26. Chelkowski P, Dabashi H. Staging a Revolution: The Art of Persuasion in the Islamic Republic of Iran: New York University Press; 1999.
27. Hillenbrand R. Islamic Art and Architecture: Thames & Hudson; 1999.
28. Flood FB. Objects of Translation: Material Culture and Medieval “Hindu-Muslim” Encounter: Princeton University Press; 2009.
دانلودها
چاپ شده
شماره
نوع مقاله
مجوز
حق نشر 2025 Razieh Hajian Hosseinabadi; Abdollah Nasirian (Author)

این پروژه تحت مجوز بین المللی Creative Commons Attribution-NonCommercial 4.0 می باشد.