تجلی هنر در معماری و شهرسازی 3 پاییز 1404 2025 12 19 Semantic Reading of Qajar-Era Residential Architecture in Kermanshah and Its Application in Contemporary Housing Design خوانش معنایی معماری مسکونی دوران قاجار در کرمانشاه و بهره‌گیری از آن در طراحی مسکن معاصر 1 16 FA احسان داریوشی گروه معماری، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران ارسلان طهماسبی گروه معماری، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران قادر بایزیدی گروه معماری، واحد سنندج، دانشگاه آزاد اسلامی، سنندج، ایران Journal Article 1404/03/18 <p>The purpose of this study is to conduct a semantic reading of Qajar-era residential architecture in the city of Kermanshah and to utilize its findings for enriching contemporary housing design. Adopting a qualitative, interpretive, and phenomenological approach, seven representative Qajar houses were analyzed through in-depth case studies, selected based on criteria such as historical authenticity, structural preservation, and field accessibility. Data were collected through direct field observations to record spatial, lighting, acoustic, and material qualities; semi-structured interviews with 15 participants (residents, owners, local architects, and cultural heritage experts) to explore lived experiences; analysis of historical documents and verified archival maps; and visual interpretation of images and architectural drawings. Data analysis was conducted using thematic analysis within a four-level theoretical framework: (1) the physical-structural level (focused on spatial organization, geometry, and hierarchy); (2) the semiotic-cultural level (examining symbols, rituals, and behavioral codes); (3) the lived experience level (exploring everyday interactions, collective memory, and cultural continuity); and (4) the perceptual-aesthetic level (evaluating multisensory elements such as light, color, texture, and sound). This framework, developed through the integration of architectural anthropology concepts (Rapoport, 2009), sensory phenomenology (Pallasmaa, 2013), and Iranian architectural theories (Haeri &amp; Soltanzadeh, 2009), provides a comprehensive interpretive perspective. Findings indicate that Qajar houses in Kermanshah transcend mere physical structures and embody a complex semantic system manifested through spatial codes, rituals, behaviors, and sensory-collective experiences of the inhabitants. At the physical level, introverted spatial patterns with central courtyards and indirect corridors ensure privacy and climatic adaptability. Semiologically, elements such as orsi (stained-glass windows) and ornamental details serve as cultural symbols that enhance the sense of belonging and security. Lived experiences transform spaces into repositories of collective memory, while sensory perception—through the interplay of light and sound—imparts a spiritual quality to the environment. Based on this analysis, a conceptual model for contemporary housing design is proposed, emphasizing the continuity of spatial order, cultural codes, sensory experience, and aesthetic quality, while reinterpreting traditional elements through modern materials and sustainable technologies. This research reinforces the semantic approach in Iranian architecture and provides a foundation for rethinking design grounded in local values. Ultimately, the study demonstrates that the semantic reinterpretation of traditional heritage can contribute to the creation of sustainable and identity-rich housing. It is recommended that future studies extend this framework to other regions.</p> <p>هدف این پژوهش، خوانش معنایی معماری مسکونی دوران قاجار در شهر کرمانشاه و بهره‌گیری از یافته‌های آن برای غنی‌سازی طراحی مسکن معاصر است. با اتخاذ رویکردی کیفی، تفسیری و پدیدارشناسانه، هفت خانه شاخص قاجاری به صورت موردپژوهی عمیق تحلیل شده‌اند که بر اساس معیارهایی مانند اصالت تاریخی، حفظ ساختار و دسترسی میدانی انتخاب گردیدند. داده‌ها از طریق مشاهده مستقیم میدانی برای ثبت کیفیت‌های فضایی، نور، صدا و مصالح؛ مصاحبه‌های نیمه‌ساختاریافته با ۱۵ شرکت‌کننده (ساکنان، مالکان، معماران محلی و کارشناسان میراث فرهنگی) برای کاوش تجربیات زیسته؛ تحلیل اسناد تاریخی و نقشه‌های آرشیوی معتبر؛ و تفسیر بصری تصاویر و طرح‌ها گردآوری شدند. تحلیل داده‌ها با روش تحلیل مضمون و بر پایه چارچوب نظری چهارسطحی انجام گرفت: سطح کالبدی-ساختاری (تمرکز بر سازمان فضایی، هندسه و سلسله‌مراتب)؛ نشانه‌ای-فرهنگی (بررسی نمادها، آیین‌ها و رمزگان رفتاری)؛ تجربه زیسته (کاوش تعاملات روزمره، حافظه جمعی و تداوم فرهنگی)؛ و ادراکی-زیباشناختی (ارزیابی عناصر چندحسی مانند نور، رنگ، بافت و صدا). این چارچوب با تلفیق مفاهیم انسان‌شناسی معماری (راپاپورت، ۱۳۸۸)، پدیدارشناسی حسی (پالاسما، ۱۳۹۲) و نظریه‌های معماری ایرانی (حائری و سلطان‌زاده، 1388) تدوین شده تا دیدگاهی جامع ارائه دهد یافته‌ها نشان می‌دهد که خانه‌های قاجاری کرمانشاه فراتر از ساختار کالبدی، واجد نظام معنایی پیچیده‌ای هستند که در رمزگان فضایی، آیین‌ها، رفتارها و تجربیات حسی و جمعی ساکنان متجلی می‌شود. در سطح کالبدی، الگوهای درون‌گرا با حیاط مرکزی و دالان‌های غیرمستقیم، حریم و سازگاری اقلیمی را تضمین می‌کنند. نشانه‌شناختی، عناصری مانند ارسی‌ها و تزیینات به عنوان نمادهای فرهنگی، حس تعلق و امنیت را تقویت می‌کنند. تجربیات زیسته، فضاها را به مخازن خاطره جمعی تبدیل کرده و ادراک حسی، با بازی نور و صدا، کیفیتی روحانی به فضا می‌بخشد. بر اساس این تحلیل، الگویی مفهومی، برای طراحی مسکن معاصر پیشنهاد شده که بر تداوم نظم فضایی، رمزگان فرهنگی، تجربه حسی و کیفیت زیباشناختی تأکید دارد و با مواد نوین و فناوری‌های پایدار، عناصر سنتی را بازآفرینی می‌کند. این پژوهش رویکرد معناشناختی را در معماری ایرانی تقویت کرده و زمینه‌ای برای بازاندیشی در طراحی مبتنی بر ارزش‌های محلی فراهم می‌آورد. در نهایت، این مطالعه اثبات می‌کند که بازخوانی معنایی میراث سنتی می‌تواند به خلق مسکن پایدار و هویت‌مند کمک کند و پیشنهاد می‌شود پژوهش‌های آتی این چارچوب را به مناطق دیگر گسترش دهند.</p> https://jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/112/91