تجلی هنر در معماری و شهرسازی 4 بهار 1405 1405 01 01 Re-reading Spatial Identity in Contemporary Iranian Mosque Architecture: The Integration of Tradition and Modernity in Form and Meaning بازخوانی هویت فضایی در معماری مسجد معاصر ایران: پیوند سنت و نوگرایی در فرم و معنا 1 20 10.61838/jmaaeu.174 FA احمد پور محسنی گروه معماری، واحد پردیس، دانشگاه آزاد اسلامی، پردیس، ایران علی رضا رازقی گروه مرمت و احیاء بناها و بافتهای تاریخی، دانشکده حفاظت و مرمت، دانشگاه هنر ایران، تهران، ایران نسیم اشرافی گروه معماری، واحد پردیس، دانشگاه آزاد اسلامی، پردیس، ایران Journal Article 1404/08/03 <p>Mosques in the tradition of Iranian Islamic architecture have not merely functioned as physical structures; rather, they have consistently embodied sacred and identity-forming spaces in which geometric elements, light, ornamentation, and spatial organization evoke a multilayered experience of presence and meaning. This spatial quality is clearly perceptible and identifiable in historical mosques such as the Jameh Mosque of Isfahan, Jameh Mosque of Yazd, and Goharshad Mosque, where form and function, aesthetics and meaning, are integrated within a coherent framework. Moreover, through a structured spatial order, these environments guide users toward active participation in a sacred and collective experience. In contrast, the architecture of many contemporary mosques in Iran, due to transformations or deficiencies in their physical structure, has developed a certain distance from this tradition. Dominant approaches in the design of new mosques tend either to focus solely on form and function or to employ traditional elements in a superficial, diminished, and purely decorative manner. This outcome has not only weakened the sense of belonging and psychological tranquility but has also distanced these spaces from the cultural memory of society. The present study, adopting an interdisciplinary and comparative approach, re-examines the spatial identity of contemporary Iranian mosques and seeks to propose a conceptual model for integrating tradition and modernity in mosque design. In this regard, three fundamental layers—spatial-physical identity, perceptual-psychological identity, and cultural-semiotic identity—are analyzed in an integrated manner. By comparing historical and contemporary examples, the study extracts both theoretical and practical dimensions of these layers. The findings indicate that the re-creation of spatial identity in contemporary mosques becomes feasible when tradition and modernity are positioned not in opposition but in constructive interaction, enabling mosque architecture to reestablish its authentic role as a sacred, identity-bearing, cultural, and social space within the context of contemporary life.</p> <p>مساجد در سنت معماری اسلامی ایران، نه تنها یک سازه کالبدی بوده است ، بلکه همواره عرصه‌ای قدسی و هویت‌سازبوده که در آن عناصر هندسی، نور، تزئینات و سازمان فضایی، تجربه‌ای چندلایه از حضور و معنا را یاداور می شوند. این کیفیت فضاساز در مساجد تاریخی همچون  مساجد جامع اصفهان، جامع یزد و گوهرشاد به‌ وضوح ملموس و قابل شناسایی است، جایی که فرم و عملکرد، زیبایی‌شناسی و معنا، در پیوندی منسجم قرار گرفته است . همچنین با نظمی خاص مخاطب را به مشارکت فعال در تجربه قدسی و جمعی هدایت می کند. در مقابل، معماری بسیاری از مساجد معاصر ایران با تغییرات و یا کاستی‌ها در کالبد دچار نوعی فاصله از این سنت شده است. رویکردهای غالب در طراحی‌های مساجد جدید، یا صرفاً به فرم و عملکرد توجه دارند و یا عناصر سنتی را کمرنگ،صوری و تزئینی به‌کار می‌گیرند، پیامدی که نه‌تنها حس تعلق و آرامش روانی را تضعیف کرده، بلکه پیوند این فضاها  با حافظه فرهنگی جامعه نیز فاصله پیدا کرده است. مقاله حاضر با رویکردی بین رشته‌ای و تطبیقی، به بازخوانی هویت فضایی مساجد معاصر ایران پرداخته و تلاش دارد الگویی مفهومی برای پیوند سنت و نوگرایی در طراحی مساجد معاصر و امروزی ارائه دهد. در این راستا، سه لایه بنیادین شامل هویت فضایی ـ کالبدی، ادراکی ـ روانی و فرهنگی ـ نشانه‌شناسانه به‌طور یکپارچه تحلیل گردیده و با مقایسه نمونه‌های تاریخی و معاصر، ابعاد نظری و کاربردی آنها را استخراج کرده است. یافته‌ها بیانگر آن است که بازآفرینی هویت فضایی مساجد معاصر، زمانی میسر می شود که سنت و نوگرایی نه در تقابل، بلکه در تعامل سازنده با هم قرار گیرند و معماری مساجد بتواند بار دیگر جایگاه اصیل خود را به‌عنوان فضایی قدسی، هویت‌مند ، فرهنگی و اجتماعی در بستر زندگی  امروزی بازافریند.</p> https://jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/174/131