تجلی هنر در معماری و شهرسازی 4 بهار 1405 1405 03 01 The Role and Impact of Spatial Organization on Changes in the Physical Enclosure of Houses in Mashhad During the Transitional Period نقش و تأثیر سازمان‌دهی فضایی بر تغییرات محصوریت کالبدی خانه‌های مشهد در دوره انتقال 1 22 10.61838/jmaaeu.187 FA فاطمه چراغچی مسجدی گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاداسلامی، مشهد، ایران. محسن طبسی گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران وحید احمدی گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران. Journal Article 1404/10/01 <p>The political, social, and cultural transformations of Mashhad during the transition from the Qajar period to the Pahlavi era led to profound changes in lifestyles, social values, and urban residential patterns. These transformations were directly reflected in residential architecture, resulting in alterations in the spatial organization of houses and in the perception of their physical enclosure. Since spatial organization is considered one of the primary components shaping enclosure in Iranian architecture, examining its changes within a historical context is essential. The present study, drawing on space syntax theory, conducts a comparative analysis of houses from the Qajar and Pahlavi periods in Mashhad in order to achieve its main objective: explaining the relationship between spatial organization patterns and the perception of physical enclosure in houses during the transitional period of Mashhad. Accordingly, the study seeks to answer the following question: What role does the spatial organization of houses in Mashhad during the transitional period play in the formation and transformation of physical enclosure? The research adopts a descriptive–analytical approach and utilizes quantitative data. Data were collected from architectural plans of fourteen historical houses, documentary sources, and field observations. Three spatial indicators—depth, connectivity, and integration—were calculated using spatial analysis software. The findings indicate that Qajar houses, characterized by high spatial depth and low integration, exhibit an introverted and enclosed structure, whereas Pahlavi houses, with reduced depth and increased integration, tend toward a more open spatial organization with lower levels of enclosure. The results suggest that transformations in spatial indicators reflect broader changes in values and lifestyles across historical periods. Reinterpreting these patterns can contribute to the restoration of historical architecture and provide inspiration for contemporary design.</p> <p>تحولات سیاسی، اجتماعی و فرهنگی مشهد در گذار از دوره قاجار به پهلوی، دگرگونی‌های عمیقی در شیوه‌های زیست، ارزش‌های اجتماعی و الگوهای سکونت شهری ایجاد کرد. این تحولات، بازتاب مستقیم‌در معماری مسکونی داشت و موجب تغییر در سازمان‌دهی فضایی خانه‌ها و درک محصوریت کالبدی آن‌ها شد. از آنجا که سازمان فضایی یکی از مؤلفه‌های اصلی شکل‌دهنده‌ محصوریت در معماری ایرانی به شمار می‌رود، بررسی تغییرات آن در بستر تاریخی ضرورتی اساسی دارد. پژوهش حاضر با تکیه بر نظریه نحو فضا به تحلیل تطبیقی خانه‌های دوره قاجار و پهلوی در مشهد می‌پردازد تا به هدف اصلی پژوهش که تبیین رابطه میان الگوی سازمان فضایی و ادراک محصوریت کالبدی در خانه‌های دوره انتقال مشهد می باشد، دست یابد. و بر این اساس، پژوهشگران در پی پاسخگویی به این پرسش هستند که: سازمان فضایی خانه‌های مشهد در دوره انتقال چه نقشی در شکل‌گیری و‌‌ تحولات محصوریت کالبدی دارد؟ پژوهش حاضر با رویکرد توصیفی– تحلیلی و بهره‌گیری از داده‌های کمی انجام شده است. اطلاعات از نقشه‌های معماری چهارده باب خانه تاریخی، منابع اسنادی و مشاهدات میدانی گردآوری و سه شاخص فضایی شامل عمق، ارتباط و هم‌پیوندی با استفاده از نرم‌افزارهای تحلیل فضایی محاسبه شده‌اند. یافته‌ها نشان می‌دهند خانه‌های قاجاری با عمق فضایی زیاد و هم‌پیوندی اندک، ساختاری درون‌گرا و محصور دارند، درحالی‌که خانه‌های دوره پهلوی با کاهش عمق و افزایش هم‌پیوندی، به سمت سازمان فضایی بازتر و محصوریت کمتر میل داشته‌اند. نتایج پژوهش بیانگر آن است که تحول در شاخص‌های فضایی، بازتابی از تغییر ارزش‌ها و سبک زندگی در هر دوره تاریخی است. بازخوانی این الگوها می‌تواند در مرمت معماری تاریخی و الهام‌بخشی برای طراحی معاصر مؤثر واقع شود.</p> https://jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/187/161