تجلی هنر در معماری و شهرسازی 3 زمستان 1404 1404 12 30 Analyzing the Evolution of Spatial Organization and Privacy in the Historic and Contemporary Houses of Ferdows: A Space Syntax Approach Towards a Model for Contemporary Housing تحلیل تحولات سازمان فضایی و محرمیت در خانه‌های تاریخی و معاصر فردوس: رویکرد نحو فضا (Space Syntax) به سوی الگویی برای مسکن معاصر 1 24 FA فهیمه طباطبائی دکتری، گروه معماری ، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران. محسن طبسی گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران لیلا زمانی آقائی گروه معماری، واحد مشهد، دانشگاه آزاد اسلامی، مشهد، ایران Journal Article 1404/08/01 <p>This study aimed to quantitatively investigate the evolution of spatial organization and privacy systems in the houses of Ferdows from the Qajar period to the contemporary era and to develop a conceptual model for contemporary housing rooted in local identity while responding to modern living requirements. A comparative-analytical research design with a quantitative Space Syntax approach was employed. The sample consisted of 11 historic Qajar-era houses and 10 contemporary houses in Ferdows. Data were collected through architectural surveys, field observations, and plan documentation. The spatial configurations were modeled in DepthmapX software, and key indices including Integration, Mean Depth, Control, Connectivity, Movement Circulation, and Visual Entropy were calculated and analyzed. The results revealed a significant transformation from a homogeneous, hierarchical, and privacy-oriented spatial structure in historic houses to a fragmented and polarized configuration in contemporary dwellings. Average integration values increased and mean depth decreased in contemporary houses, indicating a tendency toward more open and accessible spaces. However, the substantial increase in the standard deviation of spatial indices demonstrated strong spatial polarization and greater variability among contemporary housing patterns. Functional analysis further showed that collective spaces such as living rooms became more open and accessible, whereas private spaces including bedrooms and sanitary areas became deeper, more secluded, and more strongly protected. These findings indicate a shift from an integrated privacy-based system toward selective and activity-oriented privacy strategies. The evolution of residential architecture in Ferdows reflects not the disappearance of privacy but its reconfiguration into differentiated and function-based spatial strategies. Based on the findings, a “Balanced and Flexible Hierarchy” model is proposed, emphasizing multilayered privacy cores, intermediary spatial filters, activity-based privacy differentiation, and the integration of climatic and social considerations. The model provides a framework for designing contemporary housing that preserves local identity while accommodating contemporary lifestyles.</p> <p>هدف این پژوهش تحلیل کمی تحولات سازمان فضایی و نظام محرمیت در خانه‌های شهر فردوس از دوره قاجار تا دوران معاصر و ارائه الگویی مفهومی برای طراحی مسکن معاصر مبتنی بر هویت بومی و متناسب با نیازهای جدید زندگی است. این پژوهش با روش تطبیقی–تحلیلی و رویکرد کمی نحو فضا انجام شد. جامعه آماری شامل 11 خانه تاریخی متعلق به دوره قاجار و 10 خانه معاصر در شهر فردوس بود. داده‌ها از طریق برداشت میدانی، مستندسازی معماری و ترسیم پلان‌ها گردآوری و در نرم‌افزار DepthmapX مدل‌سازی شدند. شاخص‌های همپیوندی، عمق، کنترل، اتصال، سیرکولاسیون حرکتی و بی‌نظمی بصری برای تمامی نمونه‌ها محاسبه و تحلیل شدند. نتایج نشان داد که سازمان فضایی خانه‌های فردوس از یک ساختار همگن، سلسله‌مراتبی و حریم‌محور در دوره تاریخی به ساختاری چندپاره و قطبی‌شده در دوره معاصر تحول یافته است. میانگین همپیوندی در خانه‌های معاصر افزایش و میانگین عمق کاهش یافته که بیانگر گرایش به فضاهای بازتر است. با این حال، افزایش قابل توجه انحراف معیار شاخص‌ها نشان‌دهنده شکل‌گیری قطب‌های متضاد فضایی و افزایش تنوع الگوهای سازمان فضایی است. تحلیل عملکردی فضاها نیز آشکار ساخت که فضاهای جمعی مانند نشیمن و پذیرایی دسترس‌پذیرتر و بازتر شده‌اند، در حالی که فضاهای خصوصی نظیر اتاق خواب و سرویس‌های بهداشتی عمیق‌تر، منزوی‌تر و دارای محرمیت بیشتری شده‌اند. این یافته‌ها مؤید گذار از یک نظام یکپارچه حریم‌محور به راهبردهای گزینشی و عملکردگرا در تأمین محرمیت است. یافته‌های پژوهش نشان می‌دهد که تحول معماری مسکونی فردوس نه به سوی حذف محرمیت، بلکه به سمت بازتعریف آن در قالب الگوهای متنوع و عملکردمحور حرکت کرده است. بر این اساس، الگوی پیشنهادی «سلسله‌مراتب متعادل و انعطاف‌پذیر» ارائه شد که بر ایجاد هسته‌های چندلایه حریمی، استفاده از فضاهای واسط، تفکیک محرمیت متناسب با نوع فعالیت و تلفیق ملاحظات اقلیمی و اجتماعی تأکید دارد. این الگو می‌تواند مبنایی برای طراحی مسکن معاصر با حفظ هویت بومی و پاسخگویی به نیازهای زندگی امروز باشد.</p> https://jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/223/164