تجلی هنر در معماری و شهرسازی 3 تابستان 1404 1404 06 23 Identifying Physical Components Influencing the Formation of Third Places: A Comparative Study of Tabriz Historic Bazaar and Laleh Park Shopping Mall شناسایی مؤلفه‌های کالبدی مؤثر بر شکل‌گیری مکان سوم: مقایسه بازار تاریخی و مجتمع تجاری لاله پارک تبریز 1 15 FA سپیده رفیعی گروه معماری، واحد تبریز،دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. شبنم اکبری نامدار گروه معماری، واحد تبریز، دانشگاه آزاد اسلامی، تبریز، ایران. Journal Article 1404/02/10 <p>This study aims to identify and analyze the physical components that shape and enhance the quality of “Third Places” in urban environments through a comparative analysis of the Tabriz Historic Bazaar and Laleh Park Shopping Mall. Adopting a qualitative approach, the research employed systematic content analysis. Relevant literature on place quality, third place theory, and international and local urban design models was reviewed and coded. Data were analyzed through open, axial, and selective coding using MaxQDA software. A preliminary conceptual framework was developed and tested by comparing two case studies to reveal the key physical, functional, social, and perceptual dimensions of third places. The results indicate that physical factors such as human scale, spatial flexibility, accessibility, lighting and visual quality, furniture design, spatial boundaries, and perceived safety critically enhance the experience of place and foster social interaction. The Tabriz Historic Bazaar, with its cultural-historical depth and spatial complexity, promotes stronger social cohesion and sense of belonging, while the Laleh Park Shopping Mall—despite its modern amenities—shows weaker spontaneous social engagement and emotional connection. This study presents a comprehensive conceptual model demonstrating that the success of third places extends beyond physical design to include social, psychological, and cultural dimensions. The model offers an applicable tool for urban designers and planners to create vibrant, human-centered, and identity-rich public spaces.</p> <p>این پژوهش با هدف شناسایی و تحلیل مؤلفه‌های کالبدی مؤثر بر شکل‌گیری و ارتقای کیفیت «مکان سوم» در فضاهای شهری، از طریق مطالعه تطبیقی بازار تاریخی و مجتمع تجاری لاله‌پارک تبریز انجام شده است. پژوهش حاضر مبتنی بر رویکرد کیفی و روش تحلیل محتوای نظام‌مند است. ابتدا ادبیات علمی مرتبط با کیفیت مکان، نظریه‌های مکان سوم، و مدل‌های معتبر بین‌المللی و بومی گردآوری و کدگذاری شد. فرایند تحلیل داده‌ها در سه مرحله کدگذاری باز، محوری و انتخابی با استفاده از نرم‌افزار MaxQDA انجام گرفت. سپس چارچوب مفهومی اولیه تدوین و در بستر مطالعه تطبیقی دو نمونه موردی (بازار تاریخی تبریز و مجتمع تجاری لاله‌پارک) آزمون شد تا ابعاد کالبدی، عملکردی، اجتماعی و ادراکی مکان سوم شناسایی و سازمان‌دهی شود. نتایج نشان داد مؤلفه‌های کالبدی شامل مقیاس انسانی، انعطاف‌پذیری فضایی، دسترسی‌پذیری، کیفیت نور و دید، طراحی مبلمان، مرزبندی فضایی و حس امنیت نقش بنیادین در ارتقای کیفیت تجربه مکانی و تقویت تعاملات اجتماعی دارند. بازار تاریخی تبریز به دلیل ساختار فضایی پیچیده و هویت فرهنگی-تاریخی، حس تعلق و پویایی اجتماعی بیشتری ایجاد می‌کند، در حالی‌که مجتمع تجاری لاله‌پارک با وجود امکانات مدرن، از نظر تعاملات خودجوش اجتماعی و پیوند عاطفی ضعیف‌تر عمل می‌کند. پژوهش حاضر با ارائه یک مدل مفهومی جامع، نشان می‌دهد موفقیت مکان سوم تنها وابسته به طراحی فیزیکی نیست و نیازمند توجه هم‌زمان به ابعاد اجتماعی، روانی و فرهنگی است. این مدل می‌تواند به‌عنوان ابزاری کاربردی برای طراحان و برنامه‌ریزان شهری در خلق فضاهای عمومی پویا، انسان‌محور و هویت‌بخش مورد استفاده قرار گیرد.</p> https://jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/download/97/82