مطالعه‌ی تطبیقی ترکیب‌بندی در نقاشی‌های دیوار صفوی اصفهان و نقاشی قهوه‌خانه‌ای تهران با تکیه بر تحلیل بوردیوییِ نحوِ دیداریِ مبتنی بر شبکه و سازمان‌دهیِ ریتمیک

نویسندگان

  • راضیه حاجیان حسین آبادی دانشیار، گروه هنر، مؤسسه آموزش عالی سپهر دانش معاصر، اصفهان، ایران. https://orcid.org/0009-0009-9616-0319
  • عبدالله نصیریان مربی هیئت علمی، گروه هنر، مؤسسه آموزش عالی سپهر دانش معاصر، اصفهان، ایران. نویسنده https://orcid.org/0000-0002-1884-2850

کلمات کلیدی:

هابیتوسِ ترکیب‌بندی, دیوارنگاریِ صفویِ اصفهان, نقاشی قهوه‌خانه‌ایِ تهران, نحوِ دیداریِ مبتنی بر شبکه, ریتمِ بصری

چکیده

پژوهش حاضر با تکیه بر مفاهیم هابیتوس و میدان در اندیشه‌ی بوردیو، در پی آن بود که امکانِ شناسایی و تبیین الگوهای انتقال‌پذیرِ ترکیب‌بندی، مبتنی بر نحوِ شبکه‌ای و سازمان‌دهیِ ریتمیک، را میان دیوارنگاری‌های صفوی اصفهان و نقاشی قهوه‌خانه‌ای تهران بررسی کند. این پژوهش با رویکردی کیفی، تطبیقی و ساختارمحور انجام شد و بر پایه‌ی یک استراتژی سه‌مرحله‌ای شامل گردآوری پایگاه داده‌ی تصویری، کدگذاری ساختاری توسط پانل خبرگان و تحلیل تطبیقی میان‌موردی سامان یافت. جامعه‌ی پژوهش شامل دیوارنگاره‌های صفوی کاخ‌های چهل‌ستون، عالی‌قاپو و هشت‌بهشت و نیز نمونه‌هایی از نقاشی‌های قهوه‌خانه‌ای تهران بود که از طریق اسناد آرشیوی، مستندات تصویری و پیمایش میدانی انتخاب شدند. شش خبره در حوزه‌های تاریخ هنر، مرمت، فرهنگ بصری و هنرهای اجرایی، با استفاده از روبریک کدگذاری واحد، مؤلفه‌هایی نظیر انتظام محوری، شبکه‌بندی، رجیستربندی، خوشه‌بندی پیکره‌ها و سازمان‌دهی ریتمیک را تحلیل کردند. داده‌ها از طریق ماتریس تطبیقی میان‌پیکره‌ای و با لحاظ محدودیت‌های فنی مستندسازی همچون برش قاب، فشردگی دیجیتال و تغییرات تونال تحلیل شد. یافته‌ها نشان داد که در هر دو میدان هنری، بسته‌های عملگری مشترکی شامل تثبیت محوری، قطعه‌بندی مدولار، رجیستربندی ساختاری، لنگرگذاری مرکزی و مدیریت تراکم بصری از طریق تناوب توده و خلأ تکرار می‌شوند. با این حال، کارکرد این عملگرها در نسبت با رژیم تماشا تغییر می‌یابد؛ به‌گونه‌ای که در دیوارنگاری صفوی، شبکه‌های معمارانه و نوارهای فضایی در خدمت هدایت کلان نگاه و تثبیت اقتدار بصری قرار دارند، در حالی که در نقاشی قهوه‌خانه‌ای، قطرهای جهت‌مند، ناحیه‌بندی‌های اپیزودیک و تراکم اجرایی، خطاب جمعی و روایت‌پردازی شفاهی را سامان می‌دهند. نتایج همچنین مؤید آن بود که تداوم ساختارهای ترکیب‌بندی نه ناشی از تقلید مستقیم سبکی، بلکه حاصل انتقال‌پذیری هابیتوس‌های عملی و بازکدگذاری آن‌ها در میدان‌های متفاوت تولید و تماشا است. برآیند پژوهش از وجود نوعی تداوم ساختاریِ کنترل‌شده میان سنت دیوارنگاری صفوی و نقاشی قهوه‌خانه‌ای حمایت می‌کند که در آن، عملگرهای ترکیب‌بندی از طریق بازکدگذاری متناسب با اقتضائات میدان، کارکردهای تازه‌ای می‌یابند. بنابراین، شبکه و ریتم در هنر ایرانی را می‌توان نه به‌عنوان ویژگی‌هایی صرفاً سبکی، بلکه به‌مثابه گرایش‌های ساختاری و بدن‌مند فهم کرد که در بسترهای تاریخی متفاوت، صورت‌های متنوعی از سازمان‌دهی دیداری را پدید می‌آورند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Babaie S. Isfahan and Its Palaces: Statecraft, Shi‘ism and the Architecture of Conviviality in Early Modern Iran: Edinburgh University Press; 2008.

2. Canby SR. Shah ʿAbbas: The Remaking of Iran: British Museum Press; 2009.

3. Grigor T. Building Iran: Modernism, Architecture, and National Heritage under the Pahlavi Monarchs: Periscope Publishing; 2009.

4. Rizvi K. The Safavid Dynastic Shrine: Architecture, Religion and Power in Early Modern Iran: I.B. Tauris; 2011.

5. Diba LS. Qajar Royal Paintings and Coffeehouse Imagery. In: Diba LS, Ekhtiar M, editors. Royal Persian Paintings: The Qajar Epoch, 1785–1925: Brooklyn Museum; 2013.

6. Grigor T. Contemporary Iranian Art: From the Street to the Studio: Reaktion Books; 2014.

7. Karimi P. Domesticity and Consumer Culture in Iran: Interior Revolutions of the Modern Era: Routledge; 2013.

8. Rahimi B. Performing Iran: Visual Culture and Representation in Early Modern and Modern Iran: Brill; 2021.

9. Taherian A, Fahimifar AA, Hasanvand MK. Reading Coffeehouse Painting and Wall Paintings of the Isfahan School Based on the Concept of Conversation in Gadamer’s Modern Hermeneutics. Negareh. 2023(65):151-67.

10. Taherian A, Fahimifar AA. Reading the Two Poles of Metaphor and Metonymy in Coffeehouse Paintings, Isfahan School Miniatures, and Saqqakhaneh Painting Based on Roman Jakobson’s Semiotics. Negareh Scientific Quarterly. 2024;20(73):185-201.

11. Ghiyasian MR, Afshari M. A Study of the Reflection of Types of Performances in Safavid-Era Painting. Scientific Biannual Journal of Theoretical Foundations of Visual Arts. 2020(9):4-23.

12. Bourdieu P. Outline of a Theory of Practice: Cambridge University Press; 1977.

13. Bourdieu P. The Field of Cultural Production: Essays on Art and Literature: Columbia University Press; 1993.

14. Grabar O. The Mediation of Ornament: Princeton University Press; 1992.

15. Roxburgh DJ. The Persian Album, 1400–1600: From Dispersal to Collection: Yale University Press; 2005.

16. Necipoğlu G. The Topkapi Scroll: Geometry and Ornament in Islamic Architecture: Getty Center for the History of Art and the Humanities; 1995.

17. Krauss R. Grids. October. 1979;9:50-64.

18. Blair SS, Bloom JM. The Art and Architecture of Islam 1250–1800: Yale University Press; 1995.

19. Sheikhi A. Formal and Content Analysis of the Wall Paintings of Ganjali Khan Bathhouse in Kerman and Mehdi Qoli Beyg Bathhouse in Mashhad. Graphic Painting Research. 2020;3(5):141-63.

20. Emami F. The City and the Making of Modern Iran: State, Society, and Urban Experience in Early Modern Isfahan: University of Pennsylvania Press; 2017.

21. Ghaffari Pour Jahromi N. The Geometry of Vision: A Comparative Study of Persian Architecture and Miniature Painting as a Unified System: Universitat Politècnica de Catalunya; 2025.

22. Vardanjani AR. Objects in Motion: Global Interactions and Cross-Cultural Exchange from Safavid to Twentieth-Century Iran: Texas Tech University; 2021.

23. Bourdieu P. The Logic of Practice: Stanford University Press; 1990.

24. Mehrabadi M. Cultural Synthesis in Iranian Graphic Design: A Fusion of Tradition and Modernity: Louisiana State University; 2025.

25. Marzolph U. Persian Popular Literature in the Qajar Period. Asian Folklore Studies. 2001:215-36.

26. Chelkowski P, Dabashi H. Staging a Revolution: The Art of Persuasion in the Islamic Republic of Iran: New York University Press; 1999.

27. Hillenbrand R. Islamic Art and Architecture: Thames & Hudson; 1999.

28. Flood FB. Objects of Translation: Material Culture and Medieval “Hindu-Muslim” Encounter: Princeton University Press; 2009.

دانلودها

چاپ شده

1405-04-01

شماره

نوع مقاله

مقالات

نحوه استناد به مقاله

حاجیان حسین آبادی ر.، و نصیریان ع. . (1405). مطالعه‌ی تطبیقی ترکیب‌بندی در نقاشی‌های دیوار صفوی اصفهان و نقاشی قهوه‌خانه‌ای تهران با تکیه بر تحلیل بوردیوییِ نحوِ دیداریِ مبتنی بر شبکه و سازمان‌دهیِ ریتمیک. تجلی هنر در معماری و شهرسازی، 1-24. https://jmaaue.org/index.php/jmaaue/article/view/199

مقالات مشابه

##common.pagination##

همچنین برای این مقاله می‌توانید شروع جستجوی پیشرفته مقالات مشابه.