تبیین نقش گردشگری در طراحی معماری خانه‌های دوم روستاهای جلگه‌ای مازندران: مطالعه موردی روستاهای بخش مرکزی شهرستان نور

ابوالقاسم اسماعیلی کلیشمی; علی اصغرزاده; صدرالدین  متولی

نویسندگان

ابوالقاسم اسماعیلی کلیشمی دانشجوی دکتری، گروه معماری، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران. نویسنده https://orcid.org/0009-0004-0302-6852
علی اصغرزاده گروه معماری، واحد چالوس، دانشگاه آزاد اسلامی، چالوس، ایران. https://orcid.org/0000-0002-5414-2069
صدرالدین متولی گروه جغرافيا، واحد نور، دانشگاه آزاد اسلامي، نور، ايران. نویسنده https://orcid.org/0000-0003-1969-472X

کلمات کلیدی:

گردشگری, گردشگری روستایی, خانه دوم, معماری روستایی, طراحی کالبدی–فضایی, شهرستان نور

چکیده

پژوهش حاضر با هدف تبیین نقش گردشگری در طراحی معماری خانه‌های دوم و تعیین میزان اثرگذاری ابعاد اقتصادی، اجتماعی–فرهنگی، کالبدی–فضایی و زیست‌محیطی در روستاهای بخش مرکزی شهرستان نور انجام شد. این پژوهش از نظر هدف کاربردی و از نظر روش، توصیفی–تحلیلی، میدانی و مبتنی بر رویکرد آمیخته بود. داده‌ها از طریق مطالعات کتابخانه‌ای و اسنادی، مشاهدات میدانی، مصاحبه و پرسشنامه گردآوری شدند. نمونه بخش کیفی شامل ۲۰ نفر بود که براساس اشباع نظری انتخاب شدند و داده‌های حاصل از مصاحبه‌های عمیق با روش تحلیل مضمون در نرم‌افزار MAXQDA تحلیل شد. نمونه بخش کمی شامل ۴۰۰ نفر از ذی‌نفعان بود که براساس فرمول کوکران انتخاب و در سه گروه طراحان معماری با ۱۳۳ نفر، کارفرمایان با ۱۳۳ نفر و استفاده‌کنندگان با ۱۳۴ نفر طبقه‌بندی شدند. داده‌های کمی با استفاده از آزمون تی تک‌نمونه‌ای، همبستگی پیرسون و آزمون فریدمن در نرم‌افزار SPSS تحلیل شدند. نتایج همبستگی پیرسون نشان داد میان گردشگری و طراحی معماری خانه‌های دوم از دیدگاه طراحان، کارفرمایان و استفاده‌کنندگان رابطه مثبت، بسیار قوی و معناداری وجود دارد (به‌ترتیب 0.944=r، 0.944=r و 0.942=r؛ 0.001>p). در میان ابعاد مورد بررسی، بعد کالبدی–فضایی دارای بیشترین همبستگی با گردشگری بود (0.788≤r≤0.790) و پس از آن ابعاد زیست‌محیطی، اجتماعی–فرهنگی و اقتصادی قرار گرفتند؛ تمامی روابط معنادار بودند (0.001>p). نتایج آزمون‌های تی تک‌نمونه‌ای نیز اثرگذاری معنادار معیارهای اجتماعی–فرهنگی، کالبدی–فضایی و زیست‌محیطی را در هر سه گروه تأیید کرد. آزمون فریدمن تفاوت معناداری میان رتبه معیارها نشان داد (0.001>p)؛ معیار اقتصادی رتبه نخست، کالبدی–فضایی رتبه دوم، زیست‌محیطی رتبه سوم و اجتماعی–فرهنگی رتبه چهارم را به دست آورد. گردشگری نقشی تعیین‌کننده و چندبعدی در طراحی خانه‌های دوم روستایی دارد، اما غلبه ملاحظات اقتصادی و کالبدی و اولویت پایین‌تر مؤلفه‌های اجتماعی–فرهنگی، ضرورت به‌کارگیری الگوی طراحی متوازن، زمینه‌گرا و پایدار را نشان می‌دهد؛ الگویی که هم‌زمان منافع اقتصادی، کیفیت فضایی، حفاظت محیطی و هویت فرهنگی جوامع محلی را تأمین کند.

دانلودها

دسترسی به دانلود اطلاعات مقدور نیست.

مراجع

1. Sharifinia Z, Astelaji A. Investigation of the social consequences of tourism development of second homes: Case study of Ziarat village. Human Settlements Planning Studies. 2018;13(1):69-84.

2. Lotfinia MT, Amar T. Analysis of the role of second-home tourism in the physical-spatial developments of tourism-target villages in eastern Gilan Province in recent decades. Geografia. 2018;16(56):122-37.

3. Rahmani Fazli A, Sajjadi Z, Seddighi S. The role of second-home tourism in intensifying the process of space commodification: A case study of rural areas of Mahmudabad County. Journal of Tourism Planning and Development. 2019;7(27):56-82.

4. Rezaei F. The role of tourism development in the physical transformation of rural settlements: A case study of Ziarat Village, Gorgan County [Master's thesis]: University of Golestan; 2021.

5. Rahmani Fazli A. The role of second-home tourism in intensifying the process of space commodification: Case study of rural areas of Mahmudabad city. Tourism Planning and Development. 2018;7(27):56-82.

6. Bigdeli A, Einali J, Rabet A, Abbasi F. Evaluation of the effects of tourism of second homes on the quality of life of permanent residents: Case study of Saeed Abad village, Ijroud city. Human Settlements Planning Studies (Geographic Perspective). 2018;13(1):199-216.

7. Ahmadi S. Investigating the factors affecting rural living settlements: Case study of Sardasht city. Sustainability, Development and Environment Quarterly. 2020;1(1):29-50.

8. Rasouli SH, Zolfaghari A, Hasanzadeh K, Khazaei N. Identifying factors affecting the formation of vernacular architectural patterns in rural housing design. Quarterly Journal of Research in Geographical Sciences, Architecture and Urban Planning. 2025;6(56).

9. Sharbati A, Nazari A, Taleshi M, Mousa-Kazemi SM. Typology, evaluation of effects, and consequences of second-home tourism: A case study of rural settlements in western Golestan Province. Quarterly Journal of Geographical Studies of Mountainous Areas. 2021;2(3):1-22.

10. Hatami Khanqahi T, Vaziri V, Taghizadeh Hir M. Investigating the physical effects of the formation of second homes on the Sarein tourism region from stakeholders' perspectives. Armanshahr Architecture & Urban Development. 2020(30):31-42.

11. Rajabi A, Motevali S, Rasouli SH, editors. Explaining sustainable urban tourism in plain areas with emphasis on environmental resilience: The case of Sari City. First Iran Strong Crisis Management Event 2022; 2022.

12. Anabestani AA, Javanshiri M, Kaviani S. Investigating the impact of second-home tourism on the physical development of rural settlements: Case study of Kalardasht city. Spatial Planning. 2017;7(3):1-24.

13. Mehdipour M, Pourramzan I, Amar T. Pathology of second homes in rural areas of Lahijan city in the last two decades. Geography and Environmental Studies. 2022(41):69-80.

14. Rasouli SH, Shah-Cheragh FS, Haji-Babaei N, Moghaddam Habibzadeh M. Examining factors affecting vernacular architectural design in the formation of rural housing in Mazandaran Province. Quarterly Journal of Applied Research in Engineering and Technology. 2024;4(34).

15. Shamsoddini A, Mollania Jolodar S, Rasouli SH. Explaining the factors affecting entrepreneurship and employment generation in the peri-urban areas of Sari: A case study of Sari rural markets. Journal of Peri-Urban Space Development. 2026;8(1):123-48.

16. Khoshnoud E, Mahdavi Hajilouei M, Ghadri I. The impact of the development of second-home tourism on rural sustainability and development with emphasis on human development indicators: Case study of villages of Damavand city. Land Geography Quarterly. 2018;16(62):117-31.